Thặng dư thương mại Việt Nam và Mỹ: Phân tích số liệu 2024

Thặng dư thương mại Việt Nam và Mỹ đạt mức kỷ lục, với kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Hoa Kỳ vượt xa kim ngạch nhập khẩu, tạo ra một cán cân thương mại dương đáng kể. Theo dữ liệu từ FiinPro, con số thặng dư này trong năm 2024 đã lên tới 104 tỷ USD, một minh chứng rõ ràng cho hiệu quả của hoạt động ngoại thương và năng lực sản xuất trong nước.

Phân tích chi tiết số liệu thặng dư thương mại Việt Nam và Mỹ

Quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Hoa Kỳ đã có một sự phát triển vượt bậc trong những thập kỷ qua, đặc biệt được thể hiện qua cán cân thương mại. Việc phân tích các con số không chỉ giúp chúng ta thấy được quy mô của mối quan hệ kinh tế này mà còn hé lộ những xu hướng quan trọng, định hình chính sách và chiến lược kinh doanh cho cả hai quốc gia. Số liệu thặng dư thương mại là một chỉ báo kinh tế vĩ mô quan trọng, phản ánh khả năng cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên một trong những thị trường khó tính nhất thế giới.

Con số ấn tượng năm 2024 và xu hướng tăng trưởng

Năm 2024 ghi nhận một cột mốc lịch sử trong quan hệ thương mại hai nước. Theo dữ liệu được tổng hợp bởi FiinPro, thặng dư thương mại Việt Nam và Mỹ đã chính thức chạm ngưỡng 104 tỷ USD. Con số này không chỉ là một kỷ lục mới mà còn cho thấy một quỹ đạo tăng trưởng bền vững và ấn tượng trong nhiều năm liên tiếp. Để có cái nhìn rõ hơn, chúng ta cần nhìn lại quá trình phát triển này.

Nếu quay trở lại năm 2022, Báo cáo Xuất nhập khẩu Việt Nam do Trung tâm WTO và VCCI công bố cho thấy, Hoa Kỳ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, và Việt Nam tiếp tục duy trì vị thế xuất siêu. Mặc dù báo cáo đó ghi nhận mức thặng dư thương mại hàng hóa chung của Việt Nam trên toàn cầu là 12,4 tỷ USD, con số xuất siêu sang riêng thị trường Mỹ đã ở mức rất cao. Cụ thể, thâm hụt thương mại của Hoa Kỳ với Việt Nam vào tháng 11 năm 2022 đã là 61,5 tỷ USD, cho thấy xu hướng này đã được định hình từ sớm.

Sự tăng trưởng từ mức vài chục tỷ USD lên đến hơn 100 tỷ USD chỉ trong một thời gian ngắn là minh chứng cho sự gia tăng mạnh mẽ về năng lực sản xuất và xuất khẩu của Việt Nam. Điều này không phải là một hiện tượng ngẫu nhiên mà là kết quả của một quá trình dài nỗ lực cải thiện môi trường đầu tư, tham gia vào các hiệp định thương mại tự do và sự chuyển dịch của các dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI).

Dưới đây là bảng so sánh kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ và thặng dư thương mại qua các mốc thời gian tiêu biểu để bạn dễ hình dung hơn:

Bảng số liệu trên cho thấy một xu hướng rõ ràng: giá trị hàng hóa Việt Nam xuất khẩu sang Mỹ liên tục tăng, kéo theo đó là cán cân thương mại dương ngày càng lớn. Sự tăng trưởng này không chỉ có ý nghĩa về mặt con số mà còn khẳng định vị thế của Việt Nam như một đối tác thương mại quan trọng và đáng tin cậy của Hoa Kỳ.

Cán cân thương mại từ góc nhìn của Hoa Kỳ

Từ phía Hoa Kỳ, con số 104 tỷ USD lại là một khoản thâm hụt thương mại. Mặc dù vậy, cách tiếp cận của Washington đối với vấn đề này đã có nhiều thay đổi, thể hiện sự công nhận vai trò của Việt Nam trong chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu. Thay vì chỉ tập trung vào con số thâm hụt, các nhà hoạch định chính sách Mỹ ngày càng nhìn nhận mối quan hệ này một cách toàn diện hơn, bao gồm cả lợi ích chiến lược và sự ổn định khu vực.

Việt Nam đã vươn lên trở thành một trong những đối tác thương mại hàng đầu gây ra thâm hụt cho Mỹ, bên cạnh các nền kinh tế lớn như Trung Quốc, Mexico, hay Đức. Tuy nhiên, bản chất của thâm hụt này khác biệt. Phần lớn hàng hóa Việt Nam xuất sang Mỹ là hàng tiêu dùng, điện tử, dệt may, giúp người tiêu dùng Mỹ được tiếp cận với sản phẩm giá cả cạnh tranh, góp phần kiểm soát lạm phát.

Hơn nữa, trong bối cảnh địa chính trị phức tạp, việc đa dạng hóa chuỗi cung ứng và giảm sự phụ thuộc vào một thị trường duy nhất là ưu tiên hàng đầu của Mỹ. Việt Nam nổi lên như một lựa chọn thay thế lý tưởng, một mắt xích quan trọng trong chiến lược này.

Do đó, dù con số thâm hụt thương mại lớn, mối quan hệ kinh tế Việt – Mỹ vẫn được thúc đẩy trên cơ sở hợp tác cùng có lợi, đặc biệt sau khi hai nước nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện vào năm 2023. Đây là nền tảng vững chắc để hai bên cùng nhau giải quyết các vấn đề thương mại một cách xây dựng, hướng tới sự cân bằng và bền vững hơn trong tương lai.

Lý giải nguyên nhân Việt Nam liên tục xuất siêu sang Mỹ

Con số thặng dư thương mại khổng lồ không tự nhiên mà có. Đó là kết quả tổng hòa của nhiều yếu tố nội tại từ nền kinh tế Việt Nam và những biến động của bối cảnh kinh tế toàn cầu. Việc hiểu rõ những nguyên nhân này giúp chúng ta không chỉ giải thích được hiện tại mà còn dự báo được xu hướng trong tương lai, đồng thời đưa ra những chiến lược phù hợp để duy trì và phát huy lợi thế.

Lợi thế cạnh tranh và năng lực sản xuất của Việt Nam

Nền tảng cho thành công xuất khẩu của Việt Nam đến từ những lợi thế cạnh tranh cốt lõi. Thứ nhất, chi phí nhân công vẫn ở mức cạnh tranh so với nhiều quốc gia trong khu vực và trên thế giới. Điều này giúp các sản phẩm thâm dụng lao động như dệt may, da giày, lắp ráp đồ gỗ và điện tử có giá thành hấp dẫn khi đến tay người tiêu dùng Mỹ.

Thứ hai, sự ổn định chính trị và các chính sách nhất quán của chính phủ trong việc thu hút đầu tư nước ngoài (FDI) đã tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi. Các tập đoàn đa quốc gia lớn như Samsung, Intel, LG, Foxconn đã liên tục mở rộng nhà máy sản xuất tại Việt Nam, biến quốc gia thành một công xưởng sản xuất hàng công nghệ cao của thế giới. Những sản phẩm này, từ điện thoại thông minh, máy tính đến linh kiện điện tử, chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ.

Thứ ba, Việt Nam đã tích cực tham gia vào nhiều hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới. Mặc dù Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) không có sự tham gia của Mỹ, việc tuân thủ các tiêu chuẩn cao của những hiệp định này đã giúp nâng cao năng lực cạnh tranh và chất lượng hàng hóa Việt Nam. Điều này tạo dựng niềm tin cho các nhà nhập khẩu Hoa Kỳ khi tìm kiếm đối tác cung ứng mới ngoài Trung Quốc. Năng lực sản xuất nội địa không ngừng được cải thiện, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về chất lượng, an toàn và lao động của thị trường Mỹ.

Sự dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu

Đây có thể được xem là yếu tố xúc tác mạnh mẽ nhất thúc đẩy thặng dư thương mại Việt Nam và Mỹ tăng vọt trong những năm gần đây. Căng thẳng thương mại Mỹ – Trung bắt đầu từ năm 2018 đã khiến các công ty đa quốc gia phải tìm cách đa dạng hóa chuỗi cung ứng để giảm thiểu rủi ro. Chính sách thuế quan mà Mỹ áp lên hàng hóa Trung Quốc đã làm cho việc sản xuất tại đây trở nên đắt đỏ hơn, thúc đẩy một làn sóng dịch chuyển sản xuất sang các nước Đông Nam Á, trong đó Việt Nam là điểm đến hàng đầu.

Việt Nam đã nhanh chóng nắm bắt cơ hội này. Với vị trí địa lý chiến lược, cơ sở hạ tầng ngày càng được cải thiện và môi trường đầu tư cởi mở, Việt Nam đã trở thành một trung tâm sản xuất thay thế hấp dẫn. Nhiều đơn hàng sản xuất điện tử, đồ nội thất, và hàng dệt may trước đây được thực hiện ở Trung Quốc nay đã được chuyển sang Việt Nam.

Đại dịch COVID-19 càng làm gia tăng xu hướng này. Các đợt phong tỏa nghiêm ngặt và chính sách Zero-COVID của Trung Quốc đã gây đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu, khiến các doanh nghiệp nhận ra sự nguy hiểm của việc quá phụ thuộc vào một quốc gia. Chiến lược China+1 (duy trì hoạt động ở Trung Quốc và mở thêm một cơ sở ở quốc gia khác) trở nên phổ biến, và Việt Nam chính là lựa chọn số một cho vế +1 đó.

Nhu cầu tiêu dùng lớn từ thị trường Mỹ

Một yếu tố không thể bỏ qua là sức mua khổng lồ và ổn định của thị trường Mỹ. Với hơn 330 triệu dân và thu nhập bình quân đầu người cao, Mỹ là thị trường tiêu thụ hàng hóa lớn nhất thế giới. Nhu cầu đối với các sản phẩm như điện tử tiêu dùng, quần áo, giày dép, và đồ gia dụng luôn ở mức cao.

Hàng hóa Việt Nam, với chất lượng ngày càng được cải thiện và giá cả hợp lý, đã đáp ứng tốt thị hiếu của người tiêu dùng Mỹ. Các sản phẩm Made in Vietnam đã dần trở nên quen thuộc và được tin dùng tại các hệ thống bán lẻ lớn của Mỹ như Walmart, Target, Amazon, hay The Home Depot.

Sự bùng nổ của thương mại điện tử cũng là một động lực quan trọng. Người tiêu dùng Mỹ có thể dễ dàng tiếp cận và đặt mua các sản phẩm từ Việt Nam thông qua các nền tảng trực tuyến. Điều này mở ra cơ hội lớn cho cả các doanh nghiệp lớn và các doanh nghiệp vừa và nhỏ của Việt Nam tiếp cận trực tiếp với khách hàng cuối cùng tại thị trường tỷ dân này.

Các mặt hàng xuất khẩu chủ lực và cơ hội cho doanh nghiệp Việt

Để đạt được con số thặng dư thương mại ấn tượng, cơ cấu hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ đã có sự chuyển dịch tích cực, từ các mặt hàng truyền thống sang các sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn. Việc xác định rõ các ngành hàng chủ lực không chỉ giúp nhìn nhận thành tựu mà còn mở ra những định hướng chiến lược cho các doanh nghiệp Việt muốn chinh phục thị trường đầy tiềm năng này.

Những ngành hàng tỷ đô

Các mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ rất đa dạng, nhưng có một số nhóm ngành nổi bật, đóng góp phần lớn vào tổng kim ngạch và tạo ra thặng dư. Đây là những trụ cột của hoạt động xuất khẩu Việt – Mỹ.

• Máy móc, thiết bị, dụng cụ và phụ tùng: Đây là nhóm hàng có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất và đã vươn lên dẫn đầu về giá trị xuất khẩu. Các sản phẩm chính bao gồm máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện. Sự đầu tư của các tập đoàn công nghệ lớn đã biến Việt Nam thành một cứ điểm sản xuất quan trọng trên toàn cầu.
• Hàng dệt may: Là một ngành hàng xuất khẩu truyền thống, dệt may Việt Nam vẫn giữ vững vị thế tại thị trường Mỹ nhờ chất lượng tốt, giá cả cạnh tranh và khả năng đáp ứng các đơn hàng lớn. Các doanh nghiệp Việt đã và đang nỗ lực chuyển đổi sang sản xuất các mặt hàng có giá trị cao hơn, sử dụng vải công nghệ và tuân thủ các tiêu chuẩn về bền vững.
• Gỗ và sản phẩm gỗ: Đặc biệt là đồ nội thất, là một trong những mặt hàng xuất khẩu chủ lực. Việt Nam là một trong những nhà cung cấp đồ nội thất bằng gỗ lớn nhất cho thị trường Mỹ, đáp ứng nhu cầu trang trí nhà cửa của người tiêu dùng.
• Giày dép các loại: Tương tự dệt may, giày dép là ngành hàng có thế mạnh lâu đời của Việt Nam. Các thương hiệu lớn trên thế giới như Nike, Adidas đều có các nhà máy gia công lớn tại Việt Nam.
• Thủy sản: Các sản phẩm như tôm, cá tra (pangasius) rất được ưa chuộng tại Mỹ. Ngành thủy sản Việt Nam đang tập trung vào việc cải thiện chất lượng, truy xuất nguồn gốc và đáp ứng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về an toàn thực phẩm của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA).

Dưới đây là bảng thống kê ước tính kim ngạch xuất khẩu của một số nhóm hàng chủ lực sang Mỹ (số liệu tham khảo dựa trên xu hướng các năm gần đây):

Tiềm năng và thách thức khi thâm nhập thị trường Mỹ

Thị trường Mỹ mặc dù rộng lớn nhưng cũng vô cùng cạnh tranh và đòi hỏi cao. Đối với các doanh nghiệp Việt, cơ hội luôn đi kèm với thách thức. Về tiềm năng, ngoài các ngành hàng chủ lực, vẫn còn rất nhiều dư địa cho các sản phẩm nông sản chế biến (trái cây sấy, hạt điều, cà phê), sản phẩm thủ công mỹ nghệ, và các sản phẩm công nghệ phần mềm. Việc hai nước nâng cấp quan hệ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hàng hóa Việt Nam, đặc biệt là nông sản, tiếp cận thị trường này.

Tuy nhiên, thách thức cũng không hề nhỏ.

• Hàng rào kỹ thuật và tiêu chuẩn chất lượng: Mỹ có hệ thống tiêu chuẩn về an toàn sản phẩm, an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường và lao động rất nghiêm ngặt. Doanh nghiệp cần đầu tư để đáp ứng các chứng nhận như FDA, USDA, và các tiêu chuẩn về trách nhiệm xã hội.
• Rủi ro về phòng vệ thương mại: Với thặng dư thương mại lớn, hàng hóa Việt Nam có thể đối mặt với các cuộc điều tra chống bán phá giá, chống trợ cấp từ Bộ Thương mại Mỹ. Doanh nghiệp cần minh bạch trong hoạt động sản xuất kinh doanh và chuẩn bị sẵn sàng các phương án ứng phó.
• Cạnh tranh gay gắt: Doanh nghiệp Việt phải cạnh tranh không chỉ với các nhà sản xuất nội địa của Mỹ mà còn với các đối thủ mạnh từ Mexico, Canada, Ấn Độ, và các nước ASEAN khác.
• Logistics và phân phối: Chi phí vận chuyển cao và hệ thống phân phối phức tạp là một rào cản. Việc xây dựng được mạng lưới phân phối hiệu quả hoặc hợp tác với các đối tác tin cậy tại Mỹ là yếu tố sống còn.

Để thành công, doanh nghiệp Việt cần có chiến lược bài bản, tập trung vào việc nâng cao chất lượng sản phẩm, xây dựng thương hiệu, và am hiểu sâu sắc về văn hóa tiêu dùng cũng như các quy định pháp lý của thị trường Mỹ.

Tác động và triển vọng quan hệ thương mại song phương

Mối quan hệ thương mại với thặng dư lớn nghiêng về phía Việt Nam tạo ra cả cơ hội và thách thức, đòi hỏi sự điều hành khéo léo từ cả hai phía để đảm bảo sự phát triển hài hòa và bền vững. Triển vọng của mối quan hệ này phụ thuộc rất nhiều vào các chính sách được đưa ra và nỗ lực chung nhằm hướng tới một cán cân thương mại cân bằng hơn trong tương lai.

Chính sách thương mại của Mỹ và những điều cần lưu ý

Chính sách thương mại của Hoa Kỳ luôn là một yếu tố có tác động lớn đến hoạt động xuất khẩu của Việt Nam. Dù dưới bất kỳ chính quyền nào, Mỹ đều có xu hướng quan tâm đến các quốc gia có thặng dư thương mại lớn với mình. Trước đây, Việt Nam từng đối mặt với các cuộc điều tra của Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) liên quan đến chính sách tiền tệ và nguồn gốc gỗ.

Hiện tại, với việc quan hệ được nâng cấp lên Đối tác Chiến lược Toàn diện, không khí đối thoại và hợp tác đã trở nên tích cực hơn. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn cần chủ động và minh bạch trong việc điều hành tỷ giá, chứng minh rằng chính sách tiền tệ không nhằm tạo lợi thế cạnh tranh không công bằng. Đồng thời, việc tăng cường chống gian lận xuất xứ, ngăn chặn hàng hóa từ nước thứ ba mượn đường Việt Nam để xuất khẩu sang Mỹ nhằm lẩn tránh thuế quan là một nhiệm vụ quan trọng.

Doanh nghiệp Việt Nam cần thường xuyên cập nhật các thay đổi trong chính sách thương mại của Mỹ, đặc biệt là các quy định về nguồn gốc xuất xứ, tiêu chuẩn lao động và môi trường. Việc chủ động tuân thủ và xây dựng hệ thống sản xuất bền vững không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý mà còn là một lợi thế cạnh tranh để xây dựng hình ảnh thương hiệu uy tín tại thị trường Mỹ. Sự hợp tác chặt chẽ giữa chính phủ và doanh nghiệp là chìa khóa để vượt qua các thách thức này.

Hướng tới một cán cân thương mại bền vững hơn

Để mối quan hệ thương mại phát triển lâu dài, việc hướng tới một cán cân thương mại cân bằng và bền vững hơn là mục tiêu chung của cả hai quốc gia. Việt Nam đang thể hiện thiện chí và nỗ lực thực hiện điều này thông qua nhiều hành động cụ thể.

Thứ nhất, Việt Nam đang tích cực tăng cường nhập khẩu các mặt hàng mà Mỹ có thế mạnh. Các lĩnh vực tiềm năng bao gồm năng lượng (đặc biệt là khí tự nhiên hóa lỏng – LNG), máy móc công nghệ cao, thiết bị hàng không (như các hợp đồng mua máy bay Boeing), và nông sản (ngô, đậu tương, thịt bò). Việc mở cửa thị trường cho các sản phẩm và dịch vụ của Mỹ không chỉ giúp giảm thặng dư thương mại mà còn góp phần hiện đại hóa nền kinh tế Việt Nam.

Thứ hai, khuyến khích đầu tư của Mỹ vào Việt Nam trong các lĩnh vực công nghệ cao, năng lượng sạch, kinh tế số và xây dựng cơ sở hạ tầng chất lượng cao. Dòng vốn đầu tư từ Mỹ sẽ giúp tạo ra sự gắn kết sâu sắc hơn về kinh tế, đồng thời hỗ trợ Việt Nam tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị toàn cầu do doanh nghiệp Mỹ dẫn dắt.

Cuối cùng, tăng cường đối thoại chính sách ở tất cả các cấp để kịp thời giải quyết các vướng mắc, thúc đẩy một môi trường thương mại và đầu tư công bằng, minh bạch và có thể dự đoán được. Bằng cách này, thặng dư thương mại sẽ không còn là một vấn đề gây tranh cãi, mà là biểu tượng của một mối quan hệ đối tác kinh tế năng động, hiệu quả và cùng có lợi.

Định hình tương lai quan hệ kinh tế Việt – Mỹ

Nhìn lại toàn bộ bức tranh về thặng dư thương mại Việt Nam và Mỹ, chúng ta có thể thấy một câu chuyện thành công đầy ấn tượng về sự vươn lên của kinh tế Việt Nam và sự phát triển sâu sắc trong quan hệ song phương. Con số 104 tỷ USD không chỉ là một thành tích về xuất khẩu, mà còn là minh chứng cho sự tin cậy, năng lực và vị thế không thể thiếu của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Mối quan hệ này được xây dựng dựa trên sự bổ sung lợi thế cho nhau: Việt Nam cung cấp hàng hóa chất lượng với giá cả cạnh tranh cho người tiêu dùng Mỹ, trong khi Mỹ là thị trường xuất khẩu quan trọng bậc nhất, là nguồn cung cấp công nghệ và vốn đầu tư cho sự phát triển của Việt Nam. Tương lai của mối quan hệ kinh tế này sẽ phụ thuộc vào khả năng của cả hai bên trong việc duy trì đối thoại cởi mở, giải quyết các thách thức một cách xây dựng và cùng nhau hướng tới một mục tiêu chung là sự thịnh vượng bền vững.

Đối với các doanh nghiệp Việt Nam, đây là thời điểm vàng để nắm bắt cơ hội, không ngừng đổi mới, nâng cao năng lực cạnh tranh và xây dựng thương hiệu trên trường quốc tế. Con đường phía trước chắc chắn sẽ có những thách thức, nhưng với nền tảng vững chắc đã được tạo dựng, tôi tin rằng quan hệ thương mại Việt – Mỹ sẽ tiếp tục phát triển lên những tầm cao mới, mang lại lợi ích to lớn cho cả hai quốc gia.